سرگذشت هرمزان و شرح نخستين آشنايى اعراب مسلمان با نظام ديوانى ايران « 1 » دربارهء نظام ديوانى ايران و آيين كشوردارى ايرانيان ، و اثرى كه در دولت‌هاى مجاور يا دولتهاى ديگرى كه جانشين دولتهاى ايرانى بوده‌اند داشته ، هرچند تاكنون تحقيقات سودمندى شده و اطلاعات ما در اين‌باره نسبت به گذشته خيلى بيشتر شده ولى در اين زمينه و به‌خصوص دربارهء كيفيت و عوامل نفوذ اين آيين در دولتهاى ديگر هنوز مطالب ناشناخته فراوان و كار ناكرده بسيار است . در اين گفتار سخن از شخصى است كه بايد او را از نخستين پيشگامان فرهنگ ايران در عرب و يكى از عوامل مؤثر در آشنايى اعراب مسلمان با آيين كشوردارى و نظام ديوانى ايران شمرد ، و او هرمزان سردار معروف دوران اخير ساسانى و از رجال معروف عصر اول اسلامى است ، كه هم در تاريخ ايران در دوران آشفتگى و اضطراب آن ، و هم در تاريخ عرب و اسلام در دوران شكوفايى و تكوين دولت آن ، نام و اثرى بزرگ داشته ، ولى مثل افراد بىشمار ديگرى كه مىبايستى بهتر و بيشتر شناخته شوند گمنام و ناشناخته مانده است .

--> ( 1 ) . نقل از دفتر شمارهء 9 - 12 ، سال 1351 ، " مقالات و بررسيها " ، نشريهء دانشكدهء الهيات و معارف اسلامى دانشگاه تهران .